Uốn xong rồi mới cãi nhau thế nào là đạt là chuyện thường ở xưởng. Dung sai không phải thông số của máy, nó là điều khoản của đơn hàng: đến từ bản vẽ, từ hợp đồng, hoặc từ chính xưởng nếu hai bên kia bỏ trống. Chốt trước khi chạy lô thì rẻ.
Viết bởi Nguyễn Đỗ Tùng — hơn 15 năm trong nghề cơ điện tử, Cử nhân Cơ khí (ĐH Công nghiệp Hà Nội, 2010).
Dung sai của sản phẩm uốn đến từ đâu?
Có đúng ba nguồn, và chúng không ngang hàng nhau. Một là bản vẽ kỹ thuật: nếu bản vẽ ghi sai lệch cho phép ở góc hoặc ở chiều dài nhánh thì đó là con số phải theo, không bàn thêm. Hai là hợp đồng hoặc đơn đặt hàng: nhiều đơn gia công không có bản vẽ đầy đủ mà chỉ có kích thước, khi đó điều khoản nghiệm thu trong đơn chính là dung sai. Ba là chính xưởng tự chốt — trường hợp này xảy ra khi hai nguồn trên bỏ trống, và nó là nguồn rủi ro nhất.
Điểm nhiều xưởng hiểu nhầm: dung sai không phải đặc tính của cái máy. Máy chỉ quyết định bạn có ĐẠT được dung sai đó hay không, chứ không quyết định dung sai là bao nhiêu. Hai chuyện này lẫn vào nhau khi người bán máy nói về độ chính xác và người mua nghe thành lời hứa nghiệm thu.
Nếu bản vẽ dẫn chiếu tới một tiêu chuẩn, phải đọc đúng bản tiêu chuẩn đó — trang này cố ý không chép lại trị số từ các bộ tiêu chuẩn phải mua bản quyền, vì một con số chép sai ngữ cảnh còn hại hơn là không có số. Cách đối chiếu dung sai vật tư đầu vào thì khác, xem dung sai thép theo TCVN 1651.
Bốn kích thước phải đo trên một sản phẩm uốn là gì?
- GÓC uốn — thứ trôi nhiều nhất, vì thép bật lại sau khi nhả khuôn. Đây là lý do phải bù góc, xem ống uốn xong bị bung góc.
- CHIỀU DÀI NHÁNH tính từ tâm chỗ cong — sai ở đây thường không phải do uốn mà do phôi cắt sai từ đầu, hoặc do tính chiều dài phôi chưa trừ phần cong: xem tính chiều dài phôi ống khi uốn cong.
- ĐỘ PHẲNG của cả chi tiết — nhiều nhánh uốn đúng góc nhưng cả cây bị vênh ra ngoài mặt phẳng, chỉ lộ ra lúc đặt lên bàn phẳng hoặc lúc lắp.
- TIẾT DIỆN tại chỗ cong — ống bị ép méo hay nhăn thì góc vẫn đúng mà chi tiết vẫn hỏng, xem ống móp, nhăn khi uốn.
- Với ống dùng để dẫn, phải thêm một phép nữa là thông lòng — xem kiểm lòng ống sau khi uốn.
Đo bằng gì và nhìn thấy gì thì kết luận được?
Bảng dưới không cho trị số, vì trị số là của đơn hàng bạn. Nó cho thứ nhìn hoặc sờ thấy được ứng với mỗi phép đo, để hai người khác nhau đo cùng một cây ra cùng một kết luận.
- Góc: đặt dưỡng góc hoặc thước đo góc áp vào hai nhánh — nhìn KHE HỞ giữa dưỡng và thép. Khe đều và sát thì đạt; khe hở loe về một phía là góc thiếu hoặc dư.
- Chiều dài nhánh: đo từ tâm chỗ cong ra đầu mút, không đo từ mép cong — hai cách đo này ra hai số khác nhau và đây là nguồn cãi nhau phổ biến nhất giữa xưởng và người lắp.
- Độ phẳng: đặt cả chi tiết lên mặt bàn phẳng, ấn nhẹ một đầu — đầu kia bập bênh là vênh, và vênh bao nhiêu thì nhìn được bằng khe sáng dưới chân.
- Tiết diện chỗ cong: lăn ngón tay dọc lưng ống, sờ thấy gợn sóng là nhăn; nhìn ngang thấy ống dẹt đi ở chỗ cong là méo.
- Cây đầu tiên của lô phải đo đủ bốn thứ trên trước khi cho chạy tiếp — một cây sai ở khâu chuẩn bị sẽ nhân lên cả lô, xem thứ tự uốn thanh thép nhiều góc.
Nếu không ai chốt dung sai trước thì làm gì?
Đây là tình huống thật ở phần lớn đơn gia công nhỏ: bản vẽ chỉ có kích thước, đơn hàng chỉ có số lượng, và không ai nói gì về sai lệch cho phép cho tới lúc giao hàng. Cách xử lý rẻ nhất là làm cây mẫu: uốn một cây, đo bốn kích thước trên, đưa cây đó cho bên đặt hàng xác nhận, rồi mới chạy lô. Cây mẫu biến một cuộc tranh cãi về con số thành một cuộc kiểm tra trên vật thật.
Thứ phải ghi lại sau khi có cây mẫu là thông số máy đã dùng để ra cây đó — khuôn nào, mức bù góc bao nhiêu, cữ đặt ở đâu. Không ghi thì lô sau chạy lại phải dò từ đầu, và hai tổ khác nhau sẽ ra hai kết quả khác nhau: xem phiếu gia công ghi gì để hai tổ làm giống nhau.
Nếu giữa lô phải đổi phôi hoặc đổi chương trình, coi như bắt đầu một lô mới và làm lại cây mẫu — vật liệu khác thì mức bật lại khác, xem đổi chương trình giữa lô, phôi lần hai có co.
Cây mẫu được xác nhận chỉ có giá trị cho đúng lô phôi đó. Đổi lô thép, đổi nhà cung ứng phôi, hoặc để lâu rồi chạy lại đều nên làm lại cây mẫu thay vì tin số cũ.
Sai lầm thường gặp
- Coi độ chính xác ghi trên máy là dung sai nghiệm thu của sản phẩm — hai thứ khác nhau, và chỉ thứ hai mới có trong hợp đồng.
- Đo chiều dài nhánh từ mép cong thay vì từ tâm cong, rồi kết luận máy sai.
- Chốt dung sai sau khi đã chạy hết lô — lúc đó mọi phương án còn lại đều đắt.
- Đo đúng góc nhưng bỏ qua độ phẳng, tới lúc lắp mới phát hiện cả lô vênh.
- Uốn hai chỗ quá gần nhau rồi đổ cho dung sai, trong khi nguyên nhân là khoảng cách giữa hai chỗ uốn: xem khoảng cách tối thiểu giữa hai chỗ uốn.
Bài liên quan trong danh mục
Câu hỏi thường gặp
Không có một con số chung. Dung sai là điều khoản của đơn hàng bạn, đến từ bản vẽ hoặc hợp đồng; nếu cả hai bỏ trống thì phải chốt bằng cây mẫu trước khi chạy lô.
Không. Máy chính xác giúp bạn đạt được dung sai, nhưng dung sai nghiệm thu vẫn là thỏa thuận giữa hai bên. Máy tốt mà không ai chốt ngưỡng thì vẫn cãi nhau lúc giao hàng.
Từ tâm chỗ cong ra đầu mút, trừ khi bản vẽ ghi cách đo khác. Đo từ mép cong sẽ ra số nhỏ hơn và đây là nguồn tranh cãi rất phổ biến.
Cần tư vấn theo nhu cầu cụ thể?
Gửi thông tin công trình/xưởng — chúng tôi tư vấn chọn đúng model theo đúng nhu cầu của bạn.
Gửi yêu cầu tư vấn