Nắn thép vằn xong gân bị bẹt dọc thân — có còn là thép vằn nữa không?

Vì sao thép vằn chịu khác thép trơn dưới cùng một con lăn?

Vì diện tích tiếp xúc khác hẳn. Thanh trơn lăn qua con lăn thì chạm theo một đường dọc thân, lực trải trên cả đường đó. Thanh vằn thì chỉ có các đỉnh gân chạm vào con lăn — phần thân giữa hai gân thấp hơn nên không chạm. Cùng một lực ép, nhưng nó dồn lên diện tích nhỏ hơn nhiều.

Hệ quả: đỉnh gân là chỗ chịu áp lực cao nhất trên cả thanh, và nó biến dạng trước phần thân. Thân thanh có thể vẫn nguyên trong khi gân đã bẹt — đó là lý do lỗi này không lộ ra khi nhìn lướt dọc thanh, mà chỉ thấy khi nhìn vào chính hàng gân.

Cơ chế "siết thêm cho thẳng hơn" thì giống hệt bên thép trơn, và nó đã được mô tả ở thép duỗi bị hằn vết con lăn — trang này không chép lại vòng xoáy đó. Điểm khác nằm ở HẬU QUẢ: trên thép trơn, vết hằn là chuyện bề mặt và lớp mạ; trên thép vằn, thứ bị mất là hình dạng gân.

Và gân không phải chi tiết trang trí. Nó là thứ tạo liên kết cơ học giữa thanh thép với bê tông — nên mất gân là mất một phần chức năng, chứ không phải một vết xấu mặt.

Đọc vệt trên thanh — nó thuộc loại nào?

Ba loại vệt hay gặp sau khi nắn, và chúng cần ba cách xử khác nhau. Xoay thanh trong tay dưới ánh sáng xiên thì cả ba đều nhìn ra.

Nắn xong đo đường kính vẫn đạt thì sao?

Đây là cái bẫy của ca này. Thước cặp kẹp qua hai đỉnh gân đối diện cho ra một con số; gân bẹt ở MỘT dải thì hai đỉnh còn lại ở hướng khác vẫn nguyên, nên xoay thước một góc là lại đo ra đủ. Đo một lần, một hướng thì lỗi đi lọt.

Cách kiểm đúng cho ca này không phải đo đường kính mà là NHÌN HÀNG GÂN dọc thanh, và so với một thanh cùng lô chưa qua máy nắn. So với thanh chưa nắn mới thấy được mức chênh; so với trí nhớ thì không.

Cân đối chiếu khối lượng theo mét dài cũng không bắt được lỗi này, vì phần kim loại không mất đi mà chỉ bị ép sang chỗ khác. Đây là điểm đáng nhớ chung: mỗi phép đo chỉ thấy thứ nó đo, và ba phép đo quen thuộc nhất ở khâu nhận thép đều mù với hình dạng gân.

Giữ lại một thanh chưa nắn của mỗi lô làm mẫu đối chứng là cách rẻ nhất — cùng ý với việc giữ chiếc đai mẫu làm dưỡng ở máy bẻ đai, xem đai nhiều nhánh lắp vào lồng bị kênh.

Nắn tới mức nào là đủ?

Câu này mới là gốc của vấn đề. Phản xạ tự nhiên là nắn cho thật thẳng, vì thanh càng thẳng thì các công đoạn sau càng dễ. Nhưng "thẳng" ở đây có một cái giá, và với thép vằn thì cái giá đó trả bằng gân.

• Nắn tới mức ĐỦ CHO CÔNG ĐOẠN SAU, không nắn tới mức thẳng nhất máy làm được. Thanh đi tiếp sang máy cắt chỉ cần thẳng đủ để nằm sát cữ.
• Chạy thử vài thanh rồi nhìn gân TRƯỚC khi chạy cả lô — mỗi lô thép một độ cứng khác, nên mức con lăn của lô trước không tự đúng cho lô này.
• Chỉnh theo hướng TĂNG DẦN: bắt đầu nhẹ, thấy chưa đủ thẳng thì siết thêm từng chút. Bắt đầu chặt rồi nới ra là đã làm hỏng mấy thanh đầu.
• Thép thu hồi từ công trình tháo dỡ thì cân nhắc riêng: nó thường cong gắt hơn nên cám dỗ siết mạnh hơn, xem cắt thép thu hồi từ công trình tháo dỡ.
• Ghi mức con lăn kèm mác thép và phi thép của lô — để lô sau gặp lại loại tương tự thì không phải dò lại.

Lô đã nắn mà gân bẹt thì xử tới đâu?

Tới ĐO và BÁO, không xa hơn. Việc một lô thép có gân bị bẹt còn dùng được cho cấu kiện nào là quyết định kỹ thuật thuộc hồ sơ thiết kế — xưởng không có căn cứ nào để tự kết luận, vì căn cứ đó nằm ở yêu cầu liên kết giữa thép và bê tông chứ không nằm trên thanh thép.

Việc làm được: giữ lại vài thanh làm mẫu, chụp ảnh hàng gân đặt cạnh thanh chưa nắn cùng lô, ghi số lượng đã chạy và mức con lăn lúc đó. Tách lô ra và giữ nguyên thẻ, đừng để nó lẫn vào hàng đạt — cùng cách xử đã dùng cho mọi lô chờ quyết định, xem một cây đai đo ra sai, xử cả lô.

Và đừng "chữa" bằng cách chạy lại qua máy với con lăn nới lỏng. Gân đã bẹt thì không phục hồi bằng cách cho qua máy thêm lần nữa — lần chạy thứ hai chỉ thêm một lượt biến dạng lên phần đã yếu, đúng nguyên tắc đã nêu ở đai bị nứt ở góc bẻ.

Sai lầm thường gặp

• Nắn thép vằn với mức con lăn đặt cho thép trơn.
• Nhìn lướt dọc thanh thấy thẳng đẹp rồi cho chạy cả lô, không nhìn vào hàng gân.
• Đo đường kính một lần, một hướng rồi kết luận đạt — xoay thước một góc là lại đủ.
• Tin vào phép cân đối chiếu khối lượng: kim loại không mất đi, nó chỉ bị ép sang chỗ khác.
• So với trí nhớ thay vì so với một thanh cùng lô chưa qua máy nắn.
• Bắt đầu bằng mức siết chặt rồi nới dần — mấy thanh đầu đã hỏng trước khi tìm ra mức đúng.
• Dùng mức con lăn của lô trước cho lô thép mới.
• Siết mạnh hơn khi gặp thép thu hồi cong gắt.
• Chạy lại qua máy với con lăn nới lỏng để "chữa" gân đã bẹt.
• Xưởng tự quyết lô gân bẹt còn dùng được cho cấu kiện nào.