Đai bẻ ra bị nứt, rạn ở góc — lỗi của thép, của khuôn hay của cách bẻ?

Nứt ở góc khác gì với đai mở góc hay đai vênh?

Ba lỗi này hay bị gộp làm một vì đều lộ ra ở góc, nhưng chúng khác nhau ở chỗ căn bản nhất: hai lỗi kia là sai HÌNH, còn nứt là hỏng VẬT LIỆU. Đai mở góc hay vênh thì thép vẫn nguyên vẹn, tranh luận chỉ là có chỉnh được về đúng hình hay không. Đai nứt thì tiết diện chịu lực đã mất một phần, và không có thao tác nào ở xưởng trả lại được phần đó.

Vì vậy thứ tự xử lý cũng ngược nhau. Với đai bẻ xong bị mở góc do đàn hồi hay đai bẻ ra bị vênh, không nằm phẳng, việc đầu tiên là chỉnh máy rồi bẻ tiếp. Với đai nứt, việc đầu tiên là DỪNG và khoanh lô, vì nếu nguyên nhân nằm ở lô thép thì mọi chiếc bẻ thêm đều mang cùng khuyết tật.

Vết nứt cũng không phải lúc nào cũng mở toác ra để nhìn thấy ngay. Nhiều trường hợp chỉ là vệt rạn mảnh ở mặt ngoài chỗ cong, nhìn nghiêng dưới ánh sáng chếch mới rõ. Đó là lý do nên soi góc của vài chiếc đầu lô thay vì đợi người nghiệm thu phát hiện.

Vết nứt nằm ở đâu trên góc thì nói lên điều gì?

Khi bẻ một thanh thép, phía ngoài chỗ cong bị kéo giãn còn phía trong bị nén lại. Thép hỏng trước ở phía bị kéo, nên phần lớn vết nứt do bẻ nằm ở MẶT NGOÀI của góc và chạy ngang thân thanh. Vết nằm chỗ khác hoặc chạy hướng khác thì gần như luôn có nguyên nhân khác đi kèm.

Vì sao cùng một máy, lô thép này nứt mà lô kia không?

Máy không biết nó đang bẻ thép gì. Nó lặp lại đúng một quỹ đạo với đúng một bán kính chốt, còn chuyện thép chịu được quỹ đạo đó hay không là chuyện của vật liệu. Hai bó thép cùng phi, cùng nhìn như nhau, vẫn có thể khác nhau về thành phần và về cách được làm nguội khi cán — và thép cứng hơn thì thường kém dẻo hơn, tức chịu bẻ gấp kém hơn.

Đó cũng là lý do nứt hay xuất hiện thành CỤM đúng sau một mốc thay đổi: đổi bó, đổi nhà cung cấp phôi, hoặc lấy nốt phần thép tồn kho lâu. Cách khoanh cụm đã nói ở một cây đai đo ra sai — xử cả lô; cùng nguyên tắc mốc thay đổi, trang này không chép lại.

Thép đã qua uốn rồi nắn thẳng lại là trường hợp riêng đáng nghi nhất. Chỗ từng bị uốn đã biến dạng một lần, bẻ thêm lần nữa ở gần đó thì phần dự trữ dẻo còn lại ít hơn hẳn so với thép nguyên. Nguồn phôi kiểu này thường lẫn vào khi tận dụng đai bẻ hỏng hoặc thép thu hồi.

Việc kiểm khi nhận thép — đo đường kính thật, soi bề mặt, đọc ký hiệu cán — đã có ở tiêu chí kỹ thuật cần kiểm khi nhận thép về gia công. Dung sai của chính cây thép xuất xưởng xem dung sai thép theo TCVN 1651.

Bán kính chốt bẻ và tốc độ bẻ ảnh hưởng thế nào?

Bán kính chỗ bẻ là thứ quyết định mặt ngoài góc bị kéo giãn nhiều hay ít: cùng một cỡ thép, bẻ quanh chốt nhỏ thì phần mặt ngoài phải giãn dài hơn so với bẻ quanh chốt lớn. Vì vậy bộ khuôn và chốt bẻ phải đi theo dải phi mà máy đang chạy, không phải cứ lắp được là chạy được.

Chốt và khuôn mòn hoặc sứt cũng đổi hình chỗ tì: một cạnh sắc còn lại trên chốt sẽ ấn vào thân thanh thành một rãnh, và vết đó là nơi nứt bắt đầu. Loại thép dùng làm dao và khuôn, cùng cách nhận biết mòn, xem vật liệu chế tạo dao, khuôn.

Nhiệt độ của chính cây thép cũng đáng để ý khi làm ngoài trời vào đợt lạnh: thép lạnh ứng xử giòn hơn thép ở nhiệt độ xưởng bình thường. Ngưỡng nhiệt độ cụ thể thuộc tiêu chuẩn áp dụng — đang cập nhật.

Còn tốc độ bẻ thì thường bị đổ oan. Nếu bán kính đúng và lô thép đạt, đổi riêng tốc độ hiếm khi làm hết nứt; ngược lại nếu bán kính đã quá gấp thì chạy chậm lại cũng không cứu được. Đổi tốc độ trước khi kiểm bán kính là cách tốn thời gian mà giữ nguyên nguyên nhân.

Đai đã nứt thì xử lô thế nào?

Đai nứt có dùng được hay không là quyết định của người nghiệm thu cốt thép theo hồ sơ công trình, không phải của xưởng và không phải của trang này. Việc xưởng làm được là: dừng bẻ, giữ lại vài chiếc nứt làm mẫu, khoanh phần lô theo mốc thay đổi gần nhất, và báo sớm kèm mẫu.

Đừng nắn lại chỗ nứt cho khép miệng vết rồi giao. Vết khép lại chỉ làm khó phát hiện chứ không phục hồi tiết diện, và người nhận sẽ mất luôn cơ hội đánh giá đúng.

Đừng bẻ tiếp phần còn lại của bó để "cho xong lô" trong lúc chờ trả lời. Nếu nguyên nhân nằm ở lô thép thì phần bẻ thêm chỉ làm khối lượng phải xử lý lớn lên.

Nếu phần nứt buộc phải bỏ, khối lượng thép hụt đi kéo theo việc phải mua bù — cách tính hao hụt và số cây cần mua đã có ở tính hao hụt thép khi cắt đai và tính khối lượng thép cần mua cho lô đai.

Sai lầm thường gặp

• Coi nứt là lỗi kích thước rồi đi chỉnh cữ, chỉnh góc — sai hình và hỏng vật liệu là hai chuyện khác nhau.
• Nắn cho vết nứt khép miệng lại rồi giao hàng.
• Đổi tốc độ bẻ trước khi kiểm bán kính chốt và cỡ khuôn đang lắp.
• Bẻ tiếp cả bó trong lúc chờ bên nghiệm thu trả lời.
• Trộn thép thu hồi hoặc đai bẻ hỏng đã nắn lại vào phôi chạy lô mới.
• Chỉ nhìn chiếc đầu tiên rồi kết luận lô sạch — vết rạn mảnh phải soi nghiêng dưới ánh sáng chếch mới thấy.
• Bỏ qua việc ghi lại mốc đổi bó thép, để sau đó không khoanh được phần lô nghi ngờ.