Sơ đồ cắt là danh sách các tổ hợp chiều dài cắt được trọn vẹn trên một cây thép. Lập bằng ba bước: liệt kê các chiều dài cần cắt, ghép thử các tổ hợp có tổng không vượt chiều dài cây, rồi chọn tổ hợp để lại mẩu thừa nhỏ nhất. Cùng một lô, đổi tổ hợp có thể kéo mẩu thừa từ 4,27% xuống 0,85% mỗi cây.
Viết bởi Nguyễn Đỗ Tùng — hơn 15 năm trong nghề cơ điện tử, Cử nhân Cơ khí (ĐH Công nghiệp Hà Nội, 2010).
Vì sao chia tổng mét cho chiều dài cây lại luôn ra thiếu?
Vì phép chia tổng mét coi thép như vật liệu liên tục, cắt đến đâu nối tiếp đến đó. Thực tế mỗi cây cắt xong đều để lại một mẩu không đủ chiều dài nào trong đơn hàng, và mẩu đó không cộng dồn sang cây khác được. Càng nhiều chiều dài khác nhau trong lô, sai lệch giữa tính thô và số cây thật càng lớn.
Bài toán đúng phải giải theo hướng ngược lại: không hỏi "cả lô bao nhiêu mét", mà hỏi "một cây cắt được trọn vẹn những gì". Đó chính là sơ đồ cắt. Với lô chỉ có một chiều dài phôi lặp lại thì bài toán rút gọn về phép chia đơn giản — xem cách tính hao hụt thép khi cắt đai.
Lập sơ đồ cắt gồm những bước nào?
- Bước 1 — Bóc từ bản vẽ danh sách các chiều dài cần cắt kèm số lượng mỗi loại.
- Bước 2 — Ghi chiều dài cây thép thực nhận (đọc trên phiếu giao hàng, không lấy theo trí nhớ).
- Bước 3 — Ghép thử: chọn tổ hợp số lượng mỗi loại sao cho tổng chiều dài ≤ chiều dài cây.
- Bước 4 — Tính mẩu thừa mỗi tổ hợp = chiều dài cây − tổng chiều dài tổ hợp.
- Bước 5 — Ưu tiên tổ hợp mẩu thừa nhỏ nhất, nhưng phải đủ số lượng từng loại; thường phải dùng 2-3 tổ hợp khác nhau cho cả lô.
Bề rộng mạch cắt: máy cắt bằng lực trượt không lấy đi vật liệu tại vết cắt nên không phải trừ thêm; nếu cắt bằng đĩa hoặc cưa thì mỗi vết cắt mất đúng bề dày lưỡi ghi trên lưỡi đang dùng, phải trừ vào tổng — xem chọn lưỡi cắt theo vật liệu.
Một ví dụ ghép tổ hợp trông như thế nào?
| Tổ hợp trên 1 cây | Tổng chiều dài | Mẩu thừa | Hao hụt |
|---|---|---|---|
| 1×3,2 m + 2×2,4 m + 2×1,8 m | 11,60 m | 0,10 m | 0,85% |
| 3×3,2 m + 1×1,8 m | 11,40 m | 0,30 m | 2,56% |
| 2×3,2 m + 2×2,4 m | 11,20 m | 0,50 m | 4,27% |
| 3×2,4 m + 2×1,8 m | 10,80 m | 0,90 m | 7,69% |
| 2×3,2 m + 1×2,4 m + 2×1,8 m | 12,40 m | — vượt cây | loại |
Nguồn: bảng tự tính từ ba chiều dài ví dụ 3,2 m / 2,4 m / 1,8 m trên cây thép ví dụ dài 11,7 m, theo đúng bước 3-4 ở mục trên. Thay bộ chiều dài và chiều dài cây của bạn rồi lập lại bảng — phép tính chỉ là cộng và trừ.
Chọn tổ hợp nào khi số lượng từng loại không khớp?
Tổ hợp ít hao nhất chưa chắc dùng được cho toàn bộ lô, vì tỷ lệ số lượng giữa các loại trong đơn hàng hiếm khi trùng tỷ lệ trong tổ hợp. Cách làm thực tế: dùng tổ hợp ít hao nhất cho phần lớn số cây, đến khi một loại đã đủ số lượng thì chuyển sang tổ hợp phụ chỉ chứa các loại còn thiếu.
Với đơn hàng lặp lại nhiều lần trong tháng, nên ghi lại sơ đồ cắt đã dùng kèm mẩu thừa thực đo, để lần sau đặt thép sát hơn. Sơ đồ cắt cũng là dữ liệu đầu vào để ước thời gian máy — số nhát cắt mỗi cây chính là số đoạn trong tổ hợp trừ đi một, ghép với cách tính tổng thời gian cắt cho lô hàng sẽ ra số ca cần.
Có phải mọi mẩu thừa đều là lãng phí?
Không hẳn. Một phần mẩu thừa vẫn dùng được cho các chi tiết ngắn trong cùng công trình nếu bản vẽ có loại đó. Phần còn lại mới là thép vụn thật. Vì vậy khi so hai sơ đồ cắt, nên so mẩu thừa KHÔNG DÙNG ĐƯỢC chứ không so tổng mẩu thừa — một sơ đồ để lại nhiều mẩu 1,8 m có thể tốt hơn sơ đồ để lại ít mẩu 0,3 m, tùy lô có cần chi tiết ngắn hay không.
Khi quy đổi kết quả ra đơn đặt hàng, đổi số cây sang kg theo quy đổi thép cây ra kg, và lưu ý chiều dài cây thực nhận có dung sai — kiểm trước khi lập sơ đồ, xem dung sai thép theo TCVN 1651. Chọn nhóm máy phù hợp với dải đường kính đang cắt thì xem trang máy cắt sắt.
Những lỗi nào làm sơ đồ cắt sai ngay từ đầu?
- Lập sơ đồ theo chiều dài cây danh nghĩa trong khi cây thực nhận ngắn hơn — cả sơ đồ đổ vỡ ở cây cuối.
- Quên trừ bề dày lưỡi khi cắt bằng đĩa hoặc cưa, mỗi cây hụt đi vài milimet nhân với số vết cắt.
- Ghép tổ hợp có tổng đúng bằng chiều dài cây, không chừa dung sai — thực tế đoạn cuối thường thiếu vài milimet.
- Cắt theo thứ tự ngẫu nhiên thay vì theo sơ đồ đã lập, khiến phần dư bị chia vụn không dùng lại được.
Bài liên quan trong danh mục
Câu hỏi thường gặp
Bảng bóc khối lượng trả lời cần bao nhiêu mét và bao nhiêu kg; sơ đồ cắt trả lời phải cắt cây thép theo trình tự nào để ra đủ các chiều dài đó. Hai bảng dùng chung dữ liệu đầu vào nhưng cho hai kết quả khác nhau — bóc khối lượng luôn ra số cây nhỏ hơn hoặc bằng số cây thật theo sơ đồ cắt.
Với lô chỉ vài chiều dài khác nhau thì lập tay bằng bảng như ví dụ trong bài là đủ, vì số tổ hợp hợp lệ rất ít. Lô có hàng chục chiều dài khác nhau mới cần công cụ giải tự động, nhưng nguyên tắc tính mẩu thừa vẫn y hệt.
Chừa bằng đúng phần chênh lệch chiều dài cây mà bạn đo được trên lô thép thực nhận, cộng bề dày lưỡi nhân số vết cắt nếu cắt bằng đĩa hoặc cưa. Không nên lấy một con số cố định theo thói quen vì cả hai đại lượng này đều thay đổi theo lô thép và theo lưỡi đang dùng.
Cần tư vấn theo nhu cầu cụ thể?
Gửi thông tin công trình/xưởng — chúng tôi tư vấn chọn đúng model theo đúng nhu cầu của bạn.
Gửi yêu cầu tư vấn