Thanh thép xoay hoặc tụt trong kẹp lúc lưỡi ăn vào — mặt cắt xiên và cú giật

Lực nào đẩy thanh khi lưỡi chạm vào?

Lưỡi quay theo một chiều cố định, nên tại điểm tiếp xúc nó truyền cho thanh một lực theo chiều đó. Với thanh tròn, lực này rơi vào bề mặt cong, và bề mặt cong thì không có chỗ nào để chống xoay — nó chỉ chờ lực đủ lớn là lăn. Với thanh vuông hay thép hình thì mặt phẳng tì vào má kẹp đã tự chống xoay một phần.

Đó là lý do phôi tròn luôn là ca khó nhất ở khâu kẹp, và cũng là lý do đồ gá cho phôi tròn có rãnh chữ V chứ không phải má phẳng: rãnh V chạm thanh ở HAI đường thay vì một, nên nó ôm lấy thanh thay vì tì vào thanh.

Thép hình thì lại khó theo kiểu khác: tiết diện hở không đối xứng nên nó có xu hướng lật chứ không phải xoay — phần này đã nói ở cắt thép hình và cắt thép cây, trang này không chép lại.

Hai hậu quả đi cùng nhau nhưng khác hạng mục. Mặt cắt xiên là chuyện chất lượng và nó trả giá ở công đoạn sau — xem mặt cắt bị bavia, xiên hay móp đầu. Cú giật là chuyện an toàn, và nó tới trước khi kịp phản ứng.

Kẹp không giữ nổi vì lý do gì?

Bốn lý do, và chúng cần bốn cách xử khác nhau. Phân biệt bằng thứ nhìn và sờ thấy trên chính má kẹp chứ không bằng cảm giác "kẹp yếu".

Vì sao siết mạnh hơn lại làm hỏng thêm?

Vì siết mạnh không sửa được thứ đang thiếu. Khi chấu đã mòn nhẵn, cái thiếu là ĐỘ BÁM chứ không phải lực ép — tăng lực lên mặt nhẵn thì nó vẫn trượt, chỉ khác là bây giờ nó trượt trong lúc đang ép mạnh vào thân thanh.

Hậu quả chuyển sang chỗ khác: thân thanh bị bẹp hoặc hằn vết tại chỗ kẹp. Với thép làm cốt thì vết hằn là vùng đã biến dạng, và nếu phôi này còn đi tiếp sang máy bẻ thì đó chính là chỗ dễ nứt — cơ chế xem đai bị nứt ở góc bẻ. Với thép mạ thì chỗ hằn là chỗ mất lớp mạ, và mất mạ là chỗ bắt đầu gỉ.

Đây cũng là một vòng xoáy tự khuếch đại: siết mạnh làm chấu mòn nhanh hơn, chấu mòn thì lại phải siết mạnh hơn nữa. Cùng họ phản xạ với việc siết con lăn nắn cho thép thẳng hơn ở máy duỗi — và ở đó nó cũng hỏng theo kiểu tương tự, xem thép duỗi bị hằn vết con lăn.

Cách xử đúng ngược với phản xạ: vệ sinh trước, thay chấu khi đã mòn, dùng đúng đồ gá cho hình dạng phôi — rồi mới siết ở mức vừa đủ theo hồ sơ máy.

Làm gì để cú giật không tới tay người đứng máy?

Phần an toàn khi vận hành đã có danh mục đầy đủ ở vận hành an toàn máy cắt sắt — dưới đây chỉ là phần riêng cho tình huống phôi không được giữ chắc.

• Đứng lệch khỏi mặt phẳng quay của lưỡi, không đứng thẳng hàng với thanh.
• Không giữ thanh bằng tay để "phụ" cho kẹp — tay không thắng được lực lưỡi truyền vào, và đó là cách cú giật đi thẳng vào người.
• Cắt thử một thanh sau mỗi lần đổi cỡ phôi hoặc đổi từ thanh vuông sang thanh tròn, nhìn mặt cắt trước khi chạy lô.
• Mẩu thừa quá ngắn thì đừng cố kẹp — phần kẹp không đủ dài là ca phôi chắc chắn không được giữ, xem mẩu thừa quá ngắn còn cắt được không.
• Cắt nhiều thanh xếp chồng thì rủi ro này tăng chứ không giảm — xem cắt nhiều thanh cùng lúc, xếp chồng.
• Nghe tiếng: thanh bắt đầu trượt thường kêu rít hoặc nghiến trước khi nhích thấy được bằng mắt.

Sai lầm thường gặp

• Siết mạnh hơn khi thấy thanh trượt, thay vì vệ sinh mặt chấu rồi mới xét tới lực.
• Siết bù cho chấu đã mòn nhẵn — thân thanh bẹp mà thanh vẫn trượt.
• Dùng má kẹp phẳng cho thanh tròn vì "vẫn kẹp được".
• Giữ thanh bằng tay để phụ cho kẹp.
• Đứng thẳng hàng với thanh đang cắt.
• Chẩn mọi mặt cắt xiên thành lỗi kẹp, trong khi lưỡi và mặt bích chưa được kiểm.
• Quên phần thanh chìa ra ngoài máy — thanh võng thì đầu trong kẹp bị bẩy lên dù chấu vẫn bám tốt.
• Cố kẹp mẩu thừa ngắn hơn phần đồ gá giữ được.
• Bỏ qua tiếng rít lúc lưỡi vừa chạm, chờ tới khi thấy thanh nhích bằng mắt.