Lưỡi cắt sắt mòn nhanh, cháy xanh hay mẻ răng — đọc lưỡi biết nguyên nhân

Lưỡi cắt hỏng bằng cách nào?

Mỗi vòng quay, răng lưỡi bóc đi một lớp vật liệu. Việc đó luôn sinh nhiệt và luôn làm mòn răng — mòn là hiện tượng bình thường, không phải hỏng hóc. Vấn đề chỉ xuất hiện khi nhiệt hoặc lực vượt quá mức răng chịu được, và ba kiểu hỏng hay gặp ứng với đúng ba thứ vượt ngưỡng khác nhau.

Mòn đều là đúng quy luật: răng hết tuổi thọ. Cháy là nhiệt vượt ngưỡng. Mẻ là lực va đập tức thời vượt ngưỡng. Phân biệt được ba thứ này quan trọng vì cách xử lý ngược nhau: một kiểu chỉ cần thay lưỡi, một kiểu phải đổi cách cắt, một kiểu phải sửa cách kẹp phôi — và thay lưỡi mới cho hai kiểu sau là tiền bỏ đi. Xem thêm cách chọn nhóm máy phù hợp ở trụ máy cắt sắt.

Nhìn lưỡi thế nào để biết nguyên nhân?

Vì sao "cố cắt nốt bằng lưỡi cùn" là kiểu hỏng đắt nhất?

Răng còn sắc thì bóc vật liệu. Răng đã cùn thì không bóc được nữa mà chà xát lên vật liệu, và chà xát sinh nhiệt nhiều hơn hẳn so với cắt. Đó là điểm khởi đầu của một vòng xoáy tự khuếch đại: răng cùn làm ma sát tăng, ma sát tăng làm nhiệt tăng, nhiệt làm chính phần răng đó mềm đi, răng mềm thì mòn nhanh hơn nữa, và mòn thêm lại đẩy ma sát lên tiếp.

Hệ quả thực tế là lưỡi cắt không hỏng tuyến tính. Một lưỡi có thể "vẫn dùng được" suốt nhiều ca rồi hỏng hẳn chỉ trong vài nhát cắt cuối — không phải vì nó đột ngột kém, mà vì vòng xoáy trên đã chạy qua điểm mà nhiệt tự nuôi nhiệt. Đây cũng là lý do cảm giác "hôm qua còn cắt tốt" không phải căn cứ để quyết định dùng tiếp.

Ngưỡng không quay lại nằm ở chỗ răng bắt đầu đổi màu. Trước ngưỡng đó, lưỡi chỉ cùn — mài lại được (với loại lưỡi mài được) hoặc ít nhất vẫn cắt đúng kích thước cho tới khi thay. Sau khi vùng răng đã ram xanh, phần thép đó mất độ cứng vĩnh viễn: mài lại cũng không lấy lại được, vì hỏng nằm ở tổ chức vật liệu chứ không ở hình dạng răng.

Và cháy không chỉ hỏng lưỡi. Nhiệt truyền sang phôi làm vùng mép cắt đổi tính chất, ảnh hưởng tới công đoạn hàn hoặc uốn phía sau — một chi phí phát sinh ở khâu khác, thường không ai quy về nguyên nhân là chiếc lưỡi đã cùn. Nếu máy phát nhiệt và có mùi khét khi chạy lâu, xử lý theo hướng dẫn ở bảo trì máy cắt sắt theo chu kỳ trước khi cắt tiếp.

Mẻ răng là lỗi của lưỡi hay của cách kẹp phôi?

Răng chịu lực cắt liên tục rất tốt nhưng kém chịu lực va đập đột ngột. Khi phôi rung hoặc xê dịch, lực cắt liên tục bị biến thành hàng loạt cú đập nhỏ vào từng răng — đó là điều kiện sinh mẻ. Vì vậy mẻ răng lẻ tẻ gần như luôn là chuyện kẹp phôi, không phải chuyện chất lượng lưỡi.

• Kẹp không đủ chặt, hoặc kẹp vào đoạn phôi không vững.
• Phôi tròn hoặc ống không có đồ gá phù hợp nên có xu hướng xoay khi lưỡi ăn vào.
• Phôi dài không được đỡ đầu kia nên nhún theo từng nhịp răng.
• Hạ lưỡi quá nhanh lúc bắt đầu — cú va đầu tiên mạnh nhất, thường chính là chỗ mẻ đầu tiên.
• Cắt trúng mối hàn cũ hoặc vảy cứng bám trên phôi.

Lưỡi mòn lệch một phía nói lên điều gì về máy?

Nếu lưỡi luôn mòn nhiều hơn ở một phía, vấn đề nằm ở độ đồng phẳng và đồng trục chứ không ở lưỡi: lưỡi lắp không phẳng vào bích, bích kẹp bẩn hoặc đã mòn, trục cong sau một lần va đập, hoặc lưỡi không được siết đủ nên đảo khi quay. Đây là dấu hiệu duy nhất trong bài chỉ thẳng vào MÁY chứ không vào thao tác.

Bỏ qua nó thì mọi lưỡi thay vào sau đều mòn lệch như nhau, và chi phí lưỡi tăng đều đặn mà không ai truy ra vì sao — cách bóc tách khoản này có ở tính chi phí lưỡi, đĩa cắt cho mỗi tấn thép. Cách kiểm rẻ nhất: tháo lưỡi, lau sạch hai mặt bích và mặt tiếp xúc, lắp lại đúng phẳng, siết đủ, rồi chạy tiếp một đợt và xem kiểu mòn có đổi không. Nếu vẫn lệch y như cũ thì nghi trục, và việc đó cần thợ.

Chọn sai loại lưỡi biểu hiện thành kiểu hỏng nào?

Sai bước răng so với độ dày vật liệu dẫn tới một trong hai thái cực: răng ăn quá sâu mỗi nhịp thì sinh mẻ, còn răng ăn quá nông thì chuyển sang chà xát và sinh cháy. Nói cách khác, chọn sai lưỡi không tạo ra kiểu hỏng thứ tư — nó biểu hiện thành đúng hai kiểu hỏng đã mô tả ở trên, nên rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành lỗi thao tác.

Dấu hiệu để nghi hướng này: lưỡi còn mới, phôi kẹp chắc, máy không lệch trục, mà lưỡi vẫn hỏng nhanh. Khi đó nên nghi sai loại lưỡi trước khi nghi chất lượng lưỡi. Bảng phân loại lưỡi hợp kim, đĩa ma sát, lưỡi cưa vòng và cách chọn theo mác thép nằm ở trang riêng — xem chọn lưỡi, đĩa cắt theo vật liệu, trang này không lặp lại phần đó.

Phòng ngừa theo thứ tự nào là hiệu quả nhất?

• Thay lưỡi ngay khi bắt đầu cùn, không cố dùng nốt — đây là việc có tác động lớn nhất, vì nó cắt vòng xoáy nhiệt từ gốc.
• Kẹp phôi chắc và đúng cách; đỡ phôi dài; dùng đồ gá riêng cho phôi tròn và ống.
• Hạ lưỡi từ tốn khi bắt đầu mỗi nhát cắt, thay vì thả xuống.
• Giữ hai mặt bích kẹp sạch, lắp lưỡi đúng phẳng và siết đủ lực.
• Dùng đúng loại lưỡi cho vật liệu và độ dày đang cắt.
• Không ép cắt nhanh hơn khả năng máy — thời gian tiết kiệm được không bù nổi tiền lưỡi và phần mép cắt bị hỏng.

Thay sớm hay dùng nốt thì rẻ hơn?

Về mặt định tính, thay sớm rẻ hơn cố dùng nốt — và lý do không nằm ở giá chiếc lưỡi mà ở chỗ lưỡi không hỏng tuyến tính: phần tuổi thọ "cố vắt" thêm được nằm đúng trong đoạn mà vòng xoáy nhiệt đã chạy, nên nó vừa ngắn vừa kéo theo mặt cắt xấu và mép phôi bị ảnh hưởng.

Muốn ra con số cho xưởng của mình thì phải bóc tách theo giá lưỡi thật và số lát đếm được trên chính máy đó — cách tính có ở tính chi phí lưỡi, đĩa cắt cho mỗi tấn thép. Trang này không đưa ra con số nào, vì mọi con số chi phí lưỡi chung cho mọi phi thép và mọi loại lưỡi đều không có cơ sở.