Mẩu thép còn lại quá ngắn — còn kẹp để cắt tiếp được không?

Vì sao mẩu ngắn nguy hiểm hơn phôi dài?

Một nhát cắt giữ được là nhờ ngàm kẹp giữ chặt phôi và phôi tì vào mặt đỡ đủ rộng để không xoay. Phôi dài thoả cả hai điều đó gần như đương nhiên. Mẩu ngắn thì khác: phần nằm trong ngàm ngắn dần, tới lúc lực từ lưỡi đủ làm mẩu xoay quanh chính điểm kẹp.

Khi mẩu đã xoay, nó không dừng lại ở chỗ hỏng mặt cắt. Vật ngắn và nhẹ bị lưỡi hất đi rất nhanh, và hướng bay không đoán được. Đó là khác biệt căn bản so với phôi dài bị kẹt: phôi dài kẹt thì máy gằn lại và người đứng máy còn kịp phản ứng, mẩu ngắn thì đi trước khi kịp nhìn.

Phần lớn ca đưa tay vào gần lưỡi cũng bắt đầu từ đây. Mẩu ngắn khó đặt, khó giữ, nên phản xạ tự nhiên là dùng tay giữ nốt phần thò ra — đúng động tác mà quy tắc an toàn khi vận hành máy cắt sắt loại bỏ đầu tiên.

Ngắn tới đâu thì phải dừng?

Câu trả lời không phải một con số chung cho mọi máy, vì nó phụ thuộc bề rộng ngàm kẹp, hình dạng mặt kẹp và cỡ phôi. Thứ đọc được tại chỗ là phần thép CÒN TÌ được, và đó mới là dấu hiệu để dừng.

Siết ngàm mạnh hơn có cứu được không?

Đây là phản xạ quen nhất và cũng là chỗ hỏng thêm. Nếu mặt kẹp đã mòn nhẵn thì siết mạnh chỉ làm móp đầu mẩu chứ không tăng được lực giữ — cơ chế này đã nói ở bavia, mặt cắt xiên và đầu phôi móp, trang này không chép lại.

Còn nếu mặt kẹp còn tốt mà mẩu vẫn xoay thì vấn đề là phần tì đã hụt, tức đúng thứ mà siết mạnh không bù được. Hai đường đều dẫn về cùng kết luận: hết phần tì thì dừng, không phải siết thêm.

Mẩu xoay trong lúc lưỡi đang ăn còn để lại dấu trên chính cái lưỡi. Mẻ răng lẻ tẻ gần như luôn là chuyện gá kẹp chứ không phải chất lượng lưỡi — xem ba kiểu hỏng lưỡi cắt. Tức là cố cắt nốt mấy mẩu ngắn có thể trả giá bằng cả cái lưỡi.

Với thép hình, tiết diện hở còn làm mẩu ngắn xoay sớm hơn nữa vì đặt ngửa, úp hay nghiêng cho ba kết quả khác nhau — xem cắt thép hình và cắt thép cây khác nhau ở đâu.

Phần mẩu thừa đó đi đâu?

Mẩu thừa không phải phế phẩm do cắt sai — nó là kết quả của phép chia giữa chiều dài cây và chiều dài phôi, nên chỗ giảm được nằm ở khâu lập lệnh cắt chứ không ở máy. Cách tính phần bỏ và cách ghép nhiều cỡ phôi trong cùng một cây đã có ở tối ưu đầu mẩu khi cắt phôi và sơ đồ cắt thanh chủ tối ưu.

Nếu mẩu ngắn xuất hiện nhiều và đều đặn, đó là tín hiệu của khâu lập lệnh chứ không phải của người đứng máy: cùng một đơn hàng, xếp phôi khác đi thì phần bỏ đổi hẳn.

Phần mẩu còn đủ dài cho một cỡ phôi khác trong cùng đơn thì nên gom theo cỡ và đánh dấu rõ, thay vì để lẫn thành đống chờ bán phế liệu. Với lô đai, phần hao hụt này đã được tính riêng ở tính hao hụt thép khi cắt đai.

Điều không nên làm là cố cắt thêm một nhát nữa từ mẩu đã hết phần kẹp để "đỡ phí". Giá trị thép thu thêm được ở một mẩu ngắn nhỏ hơn nhiều so với giá của một cái lưỡi mẻ, chưa nói tới rủi ro cho người đứng máy.

Sai lầm thường gặp

• Lấy một con số chiều dài nghe được ở xưởng khác làm mốc dừng, thay vì đọc phần tì thực tế trên máy mình.
• Dùng tay giữ mẩu ngắn trong lúc cắt.
• Siết ngàm mạnh hơn để chống mẩu xoay khi mặt kẹp đã mòn nhẵn.
• Cắt phôi tròn hoặc ống ngắn trên mặt kẹp phẳng mà không có đồ gá đúng biên dạng.
• Bỏ qua tiếng lách cách lúc lưỡi vừa chạm — đó là mẩu đang xoay chứ không phải tiếng máy bình thường.
• Đổ lỗi cho lưỡi khi răng mẻ lẻ tẻ, trong khi nguyên nhân nằm ở mấy mẩu ngắn cắt cố cuối ca.
• Để mẩu thừa lẫn thành đống thay vì gom theo cỡ — mất luôn phần còn dùng được cho cỡ phôi khác.