Mất điện hoàn toàn thì máy đứng, ai cũng biết. Mất MỘT pha thì động cơ vẫn quay — yếu hẳn, nóng rất nhanh và kêu khác thường. Đó là lý do nó nguy hơn: máy còn chạy nên người ta chạy cố, trong khi cuộn dây đang hỏng dần từng phút.
Viết bởi Nguyễn Đỗ Tùng — hơn 15 năm trong nghề cơ điện tử, Cử nhân Cơ khí (ĐH Công nghiệp Hà Nội, 2010).
Vì sao mất một pha lại nguy hơn mất điện hẳn?
Vì nó không tự báo. Mất điện hoàn toàn là một sự kiện rõ ràng: máy đứng, đèn tắt, mọi người dừng và đi tìm nguyên nhân — cách xử đã có ở mất điện giữa ca, khởi động lại an toàn. Mất một pha thì động cơ đã quay sẵn vẫn tiếp tục quay, chỉ yếu đi, và biểu hiện đó trùng với hàng loạt nguyên nhân lành tính hơn.
Chỗ nguy nằm ở phần người vận hành không nhìn thấy: dòng điện dồn sang các pha còn lại, cuộn dây nóng lên nhanh hơn hẳn mức bình thường, và lớp cách điện xuống cấp theo nhiệt. Đây là loại hư hỏng KHÔNG HỒI LẠI — máy nguội đi thì chạy lại được, nhưng phần cách điện đã lão hoá thì ở lại luôn, đúng như đã ghi tại động cơ nóng, rơ-le nhiệt nhảy liên tục.
Và phản xạ tự nhiên khi thấy máy yếu lại làm mọi thứ tệ hơn: người đứng máy đẩy phôi mạnh tay hơn cho nó ăn, tải tăng, dòng tăng, nóng nhanh thêm. Rơ-le nhiệt có thể nhảy — và nếu ai đó đóng lại mà không hỏi vì sao nó nhảy thì vòng đó chạy tiếp một lượt nữa.
Nhận ra bằng gì khi không có đồng hồ đo?
Bằng ba giác quan và một phép so. Không dấu hiệu nào một mình đủ để kết luận, nhưng ba dấu hiệu cùng xuất hiện thì đủ để DỪNG MÁY và gọi người có chuyên môn điện.
| Nhìn / nghe / sờ thấy gì | Vì sao nó xuất hiện | Phép so rẻ nhất tại chỗ | Ngưỡng số liệu |
|---|---|---|---|
| Máy yếu hẳn ngay từ nhát cắt đầu, không phải yếu dần | Thiếu một pha thì mô-men giảm ngay, không cần thời gian tích nhiệt | So với chính máy đó hôm qua cùng phi thép, không so với máy khác | đang cập nhật |
| Tiếng kêu ù trầm, đều, khác tiếng chạy bình thường | Động cơ chạy lệch, rung theo một nhịp khác | Nghe lúc chạy KHÔNG TẢI — tiếng lạ vẫn còn thì không phải do phôi | đang cập nhật |
| Vỏ động cơ nóng nhanh bất thường ngay trong ít phút đầu | Dòng dồn sang các pha còn lại | Sờ vỏ động cơ đầu ca so với thói quen thường ngày | đang cập nhật |
| Máy đứng im khi bấm khởi động, quay tay thì cơ cấu không kẹt | Động cơ đang đứng thiếu một pha thì thường không tự khởi động nổi | Quay tay kiểm cơ cấu — xem máy bẻ đai không lên nguồn | đang cập nhật |
| Rơ-le nhiệt nhảy lại ngay sau khi đóng, cả khi chạy không tải | Bảo vệ đang làm đúng việc của nó | Chạy không tải và đếm xem nó nhảy sau bao lâu — nhảy cả khi không tải là dấu hiệu nặng | đang cập nhật |
Cột "Ngưỡng số liệu" để trống và sẽ để trống lâu: mức dòng, mức chênh lệch điện áp giữa các pha và ngưỡng nhiệt cho phép của cuộn dây là thông số trên nhãn động cơ cùng tài liệu máy, và việc ĐO chúng thuộc về người có chuyên môn điện — trang này không đưa mức nào thay. Cách đọc các thông số in trên nhãn động cơ xem đọc nhãn động cơ điện.
Phân biệt với sụt áp và với lưỡi cùn thế nào?
Ba nguyên nhân này đều cho ra "máy yếu", và chúng hay bị gộp vào nhau. Phân biệt bằng CÁCH yếu chứ không bằng mức yếu.
Lưỡi cùn thì yếu THEO VẬT LIỆU: cắt phi nhỏ vẫn ngọt, phi lớn mới ì; đổi lưỡi mới là hết ngay. Dấu hiệu đi kèm nằm trên chính lưỡi và trên mặt cắt — xem lưỡi cắt mòn nhanh, cháy xanh, mẻ răng.
Sụt áp thì yếu THEO TẢI CỦA CẢ KHU: rõ nhất lúc nhiều máy cùng khởi động, đỡ hơn khi xưởng vắng, và thường kèm đèn chớp. Nó cũng phụ thuộc dây dẫn và khoảng cách — phần này đã có riêng ở tính sụt áp đường dây tạm công trường.
Mất một pha thì yếu ỔN ĐỊNH, không đổi theo giờ trong ngày, không đổi theo việc xưởng đông hay vắng, và kèm nóng nhanh cùng tiếng kêu lạ khi chạy không tải. Chính chi tiết "chạy không tải vẫn kêu lạ và vẫn nóng" là điểm tách nó ra khỏi hai nguyên nhân kia — vì không tải thì lưỡi và phôi không còn trong phép so nữa.
Nghi mất một pha thì làm gì — và không làm gì?
Việc của xưởng dừng ở NHẬN BIẾT và DỪNG. Mọi thứ sau đó — đo điện áp từng pha, kiểm cầu chì, kiểm tiếp điểm khởi động từ, kiểm đầu đấu trong hộp cực — là việc của người có chuyên môn điện, kể cả khi thao tác nhìn có vẻ đơn giản.
- DỪNG máy, cắt nguồn, treo biển hoặc báo cho mọi người biết máy đang có sự cố điện.
- GHI lại: giờ phát hiện, máy đang cắt phi bao nhiêu, dấu hiệu nào thấy trước (yếu, nóng, kêu lạ, rơ-le nhảy).
- KIỂM xem các máy khác trong xưởng có bình thường không — cả khu cùng yếu là chuyện khác hẳn một máy yếu.
- GỌI thợ điện. Nói rõ dấu hiệu đã ghi thay vì chỉ nói "máy yếu".
- Không đóng lại rơ-le hay aptomat vừa nhảy rồi chạy tiếp mà chưa biết vì sao nó nhảy.
- Không chạy cố cho hết lô, kể cả khi còn vài thanh.
- Không tự mở hộp cực, tự đấu lại, tự đổi dây.
- Không kết luận "máy yếu do già" rồi đi mua máy mới — cuộn dây hỏng vì nhiệt và một sự cố nguồn là hai chuyện khác nhau.
Việc ghi lại dấu hiệu ở gạch thứ hai rẻ và có ích thật: thợ điện tới nơi thì máy đã nguội và có thể không còn triệu chứng nào để xem. Ghi vào cùng chỗ đang ghi các sự kiện khác của máy — xem nhật ký máy ghi gì để truy lỗi.
Máy chạy bằng máy phát thì có khác gì không?
Có, ở chỗ nguồn gây sự cố nằm gần hơn và đổi theo cách vận hành. Nguồn điện công trường vốn đã kém ổn định hơn điện dân dụng, và khi chạy qua máy phát thì thêm các biến của chính máy phát cùng đường dây tạm kéo tới máy.
Vì thế với máy đặt ngoài công trường, nên tính công suất và đường dây TRƯỚC thay vì chẩn đoán SAU — phần tính đã có ở tính công suất máy phát cho công trường và tính tổng công suất điện xưởng.
Điểm cần nhớ không đổi: dù nguồn là lưới hay máy phát, dấu hiệu nhận biết vẫn là ba thứ ở bảng trên, và cách xử vẫn là dừng rồi gọi người có chuyên môn điện. Cái khác chỉ là nơi thợ điện sẽ đi tìm.
Sai lầm thường gặp
- Thấy máy yếu liền đẩy phôi mạnh tay hơn — tải tăng, dòng tăng, nóng nhanh thêm.
- Đóng lại rơ-le nhiệt vừa nhảy rồi chạy tiếp mà không hỏi vì sao nó nhảy.
- Chạy cố cho hết lô vì "còn vài thanh nữa thôi".
- So máy này với máy khác thay vì so chính nó với chính nó hôm qua, cùng phi thép.
- Chỉ nghe tiếng máy lúc đang cắt — tiếng lạ khi chạy KHÔNG TẢI mới là dấu hiệu tách được nguyên nhân.
- Gộp chung "máy yếu" thành một bệnh, thay vì hỏi nó yếu theo vật liệu, theo tải của khu, hay yếu ổn định.
- Tự mở hộp cực kiểm đầu đấu vì thấy thao tác đơn giản.
- Kết luận máy già rồi đi mua máy mới, trong khi sự cố nằm ở nguồn.
- Không ghi lại dấu hiệu, nên thợ điện tới nơi thì máy đã nguội và không còn gì để xem.
Bài liên quan trong danh mục
Câu hỏi thường gặp
Không nhất thiết. Động cơ đang quay sẵn thường vẫn quay tiếp nhưng yếu hẳn, nóng rất nhanh và kêu ù trầm khác thường; còn động cơ đang đứng thì thường không tự khởi động nổi. Chính việc máy còn chạy là chỗ nguy — người ta chạy cố trong khi cuộn dây đang hỏng dần.
Phân biệt bằng CÁCH yếu. Lưỡi cùn yếu theo vật liệu — phi nhỏ vẫn ngọt, đổi lưỡi là hết. Sụt áp yếu theo tải của cả khu — rõ khi nhiều máy cùng khởi động, đỡ khi xưởng vắng. Mất một pha yếu ổn định, kèm nóng nhanh và tiếng lạ ngay cả khi chạy KHÔNG TẢI.
Tới bước nhận biết và dừng máy. Ghi lại giờ, phi thép đang cắt và dấu hiệu thấy trước, kiểm xem các máy khác có bình thường không, rồi gọi thợ điện. Đo điện áp từng pha, kiểm cầu chì, tiếp điểm hay đầu đấu trong hộp cực đều là việc của người có chuyên môn điện.
Không, nó chỉ là một trong các nguyên nhân. Rơ-le nhiệt là thiết bị bảo vệ và nó nhảy vì có thứ gì đó đang quá tải thật. Điều cần nhớ là đừng đóng lại rồi chạy tiếp khi chưa biết vì sao — đặc biệt khi nó nhảy cả lúc máy chạy không tải, vì lúc đó phôi và lưỡi đã ra khỏi phép so.
Cần tư vấn theo nhu cầu cụ thể?
Gửi thông tin công trình/xưởng — chúng tôi tư vấn chọn đúng model theo đúng nhu cầu của bạn.
Gửi yêu cầu tư vấn