Lớp mạ kẽm cứng và giòn hơn nền thép, nên khi uốn nó nứt ở mặt ngoài cung và gấp nếp ở mặt trong trong khi ống vẫn nguyên hình. Bán kính uốn, vết kẹp của khuôn và ma sát trượt là ba nguồn gây hỏng khác nhau — và cách xử lý cũng khác nhau.
Viết bởi Nguyễn Đỗ Tùng — hơn 15 năm trong nghề cơ điện tử, Cử nhân Cơ khí (ĐH Công nghiệp Hà Nội, 2010).
Vì sao lớp mạ nứt trong khi ống ⛔ không hỏng?
Ống mạ kẽm ⛔ không phải một vật liệu đồng nhất. Nó là nền thép phủ một lớp mạ có tính chất cơ học khác hẳn: lớp bám vào nền thép cứng và giòn hơn thép, còn lớp ngoài cùng mềm hơn. Khi uốn, nền thép biến dạng dẻo và giữ được hình mới; lớp giòn phía trên ⛔ không theo kịp mức biến dạng đó nên rạn ra.
Trên một đoạn cong, hai mặt chịu hai thứ ngược nhau. Mặt NGOÀI cung bị kéo giãn, nên lớp mạ nứt thành các vệt ngang mảnh, chạy theo chiều vòng quanh ống. Mặt TRONG cung bị nén, nên lớp mạ dồn lại thành gấp nếp, và chỗ nếp gấp là chỗ dễ bong thành mảng khi va chạm sau này. Bán kính uốn càng nhỏ so với đường kính ống thì mức giãn và mức nén càng lớn, hai hiện tượng trên càng rõ.
Điều này khác hẳn với ống inox: uốn ống inox là bài toán GIỮ BỀ MẶT khỏi trầy, còn ống mạ kẽm là bài toán GIỮ LỚP PHỦ khỏi đứt. Trầy inox làm xấu; nứt lớp mạ làm hở nền thép. Vì thế khi hỏi cấu hình máy uốn, duỗi sắt, nêu rõ vật liệu ống ngay từ đầu — cùng một máy nhưng ba loại ống (thép đen, mạ kẽm, inox) đặt ra ba yêu cầu khác nhau cho bộ khuôn.
Nứt mặt ngoài và gấp nếp mặt trong khác nhau ở chỗ nào?
| Vị trí trên đoạn cong | Vật liệu đang chịu gì | Nhìn thấy gì | Ngưỡng số liệu |
|---|---|---|---|
| Mặt ngoài cung (lưng) | Kéo giãn | Vệt nứt mảnh chạy vòng quanh ống, đều nhau; nền thép có thể lộ ra ở đáy vệt | Đang cập nhật — bán kính uốn tối thiểu theo bộ khuôn, tra hồ sơ máy |
| Mặt trong cung (bụng) | Nén | Lớp mạ dồn thành nếp, sờ thấy gợn; mảng bong ra khi cạo nhẹ | Đang cập nhật — như trên |
| Vùng khuôn kẹp | Ép và ma sát tại chỗ | Vết hằn, vệt xước theo chiều trượt, ⛔ không nằm trên đoạn cong | Đang cập nhật — lực kẹp theo dòng máy |
| Đoạn thẳng hai đầu | Gần như ⛔ không biến dạng | Lớp mạ nguyên — dùng làm mốc đối chiếu khi nghi ngờ | — |
Bảng này để ĐỌC VẾT, ⛔ không để nghiệm thu. Cách dùng: so vùng nghi hỏng với đoạn thẳng hai đầu của chính cây ống đó — nếu đoạn thẳng cũng có vết tương tự thì lỗi ⛔ không đến từ việc uốn mà đến từ lô ống hoặc khâu vận chuyển.
Ba nguồn làm hỏng lớp mạ, ⛔ không chỉ một
- BIẾN DẠNG do bán kính uốn: xuất hiện đều trên cả đoạn cong, đối xứng hai bên. Đây là nguồn duy nhất giảm được bằng cách đổi bán kính hoặc đổi bộ khuôn — xem chọn máy uốn ống theo sản phẩm cần làm.
- VẾT KẸP của khuôn và con lăn: nằm đúng chỗ khuôn ôm, ⛔ không nằm trên đoạn cong. Bề mặt khuôn dùng cho thép đen thường nhám hơn để bám phôi, và chính độ nhám đó cào lớp mạ.
- MA SÁT TRƯỢT khi ống xê dịch trong khuôn: cho vệt xước dài theo chiều trượt. Nếu thấy vệt kiểu này thì vấn đề gốc là lực kẹp chứ ⛔ không phải lớp mạ — đọc ống trượt trong khuôn kẹp khi uốn trước khi đổ cho vật liệu.
- Ba nguồn này có thể xuất hiện cùng lúc trên một cây ống. Phân biệt bằng VỊ TRÍ vết, ⛔ không bằng mức độ nặng nhẹ.
Lớp mạ nứt rồi thì ống hỏng tới đâu?
Vết nứt nhỏ ⛔ không lập tức biến ống thành phế phẩm: kẽm ở quanh vết vẫn tiếp tục bảo vệ phần nền thép lộ ra, vì kẽm ăn mòn thay cho thép chứ ⛔ không để thép ăn mòn trước. Đó là lý do một đoạn cong hơi rạn vẫn dùng được ở nơi khô ráo trong nhà.
Nhưng khả năng bảo vệ đó có giới hạn theo DIỆN TÍCH hở, và giới hạn ấy ⛔ không có con số chung — nó phụ thuộc bề dày lớp mạ của lô ống và môi trường nơi lắp. Khi vết chuyển từ rạn mảnh sang bong mảng, hoặc khi sản phẩm dựng ngoài trời và ẩm ướt lâu dài, phần hở đủ lớn để nền thép gỉ trước — và gỉ len dưới mép lớp mạ sẽ đẩy tiếp mảng mạ còn bám, làm diện tích hở lớn dần.
Vì thế phép thử thực dụng là: vết còn RẠN (mạ vẫn bám) hay đã BONG (nhìn thấy nền thép thành mảng). Rạn thì dặm lại được; bong mảng ở sản phẩm chịu môi trường ẩm thì nên xử lý lại vùng đó thay vì để nguyên.
Bề dày lớp mạ và mức bảo vệ tương ứng: đang cập nhật — tra chứng từ lô ống của nhà cung cấp, ⛔ không suy từ mắt thường và ⛔ không lấy số của lô khác.
Xử lý vùng uốn thế nào cho đúng thứ tự?
- Chọn bán kính uốn lớn nhất mà thiết kế cho phép — đây là cách duy nhất giảm nứt từ GỐC, các cách còn lại chỉ vá.
- Nếu quy trình cho phép, uốn trước rồi mới mạ: khi đó lớp mạ phủ lên hình dạng cuối cùng, ⛔ không phải chịu biến dạng nào nữa.
- Lót vật liệu mềm ở chỗ khuôn kẹp để giảm cào bề mặt — cùng nguyên tắc mà cấu hình uốn inox dùng.
- Dặm lại vùng nứt bằng vật liệu phủ giàu kẽm sau khi làm sạch, trước khi lắp dựng — làm ngay tại xưởng gọn hơn nhiều so với leo giàn giáo dặm sau.
- Tính lại chiều dài phôi khi đổi bán kính uốn, vì đổi bán kính là đổi chiều dài triển khai — xem tính chiều dài phôi ống khi uốn cong.
⚠ Hàn hoặc cắt trên bề mặt đã mạ kẽm sinh khói khác với hàn thép đen — đây là việc thuộc phạm vi an toàn lao động của xưởng, hỏi người phụ trách an toàn của bạn về thông gió và trang bị, trang này ⛔ không đưa ra kết luận nào về mức phơi nhiễm. Phần thao tác máy xem vận hành an toàn máy uốn, máy duỗi.
Sai lầm thường gặp
- Đổ cho lô ống kém chất lượng khi thấy nứt đều trên mọi đoạn cong — nứt đều và đối xứng là dấu hiệu của bán kính uốn, ⛔ không phải của vật liệu.
- Dùng nguyên bộ khuôn của thép đen cho ống mạ kẽm rồi ngạc nhiên vì vết hằn — bề mặt khuôn nhám để bám phôi, và nó cào lớp mạ.
- Lắp dựng ngoài trời rồi mới định dặm lớp phủ — chi phí và rủi ro cao hơn hẳn so với dặm tại xưởng.
- Coi mọi vết trên ống là do uốn — vết ở đoạn thẳng hai đầu đến từ vận chuyển hoặc từ lô ống, kiểm mốc đó trước khi kết luận.
- Ép bán kính nhỏ cho "gọn dáng" mà ⛔ không hỏi bán kính tối thiểu của bộ khuôn — vừa nứt mạ vừa dễ móp tiết diện, xem ống móp, nhăn khi uốn.
Bài liên quan trong danh mục
Câu hỏi thường gặp
Không. Nứt đều và đối xứng trên đoạn cong là hệ quả của biến dạng: mặt ngoài bị kéo giãn quá mức mà lớp mạ giòn theo kịp. Máy yếu cho triệu chứng khác — uốn không tới góc, hoặc ống trượt trong khuôn.
Tùy vết còn rạn hay đã bong thành mảng, và tùy nơi lắp. Vết rạn nhỏ ở nơi khô ráo thường vẫn dùng được vì kẽm quanh vết còn bảo vệ nền thép; bong mảng ở sản phẩm dựng ngoài trời thì nên làm sạch và dặm lại lớp phủ giàu kẽm trước khi lắp.
Uốn trước rồi mạ cho lớp phủ liền mạch vì lớp mạ không phải chịu biến dạng nào nữa — nhưng phải có khâu mạ trong quy trình và chấp nhận thời gian chờ. Mua ống mạ sẵn rồi uốn nhanh hơn, đổi lại phải chọn bán kính uốn lớn và dặm lại vùng cong.
Thường không. Vệt xước dài theo chiều trượt là dấu hiệu ống xê dịch trong khuôn kẹp — vấn đề gốc nằm ở lực kẹp và bề mặt khuôn, xử lý ở đó chứ không đổi vật liệu.
Cần tư vấn theo nhu cầu cụ thể?
Gửi thông tin công trình/xưởng — chúng tôi tư vấn chọn đúng model theo đúng nhu cầu của bạn.
Gửi yêu cầu tư vấn