Bán kính uốn tối thiểu là gì — xác định dựa vào đâu, không phải đoán?

Vì sao không có một con số chung cho mọi vật liệu

Khi uốn, mặt ngoài chỗ cong bị kéo giãn còn mặt trong bị nén. Bán kính càng nhỏ thì mặt ngoài càng bị kéo giãn nhiều, tới một mức nào đó vật liệu không giãn nổi nữa mà nứt. Mức đó khác nhau giữa các loại thép, giữa thép đã qua nhiệt luyện và thép chưa qua, và khác theo cả chiều dày của cùng một loại thép.

Vì vậy một con số bán kính uốn tối thiểu chỉ đúng cho đúng vật liệu, đúng độ dày và đúng trạng thái nó đang ở. Nêu một con số chung cho "thép" hay cho "ống" là bỏ qua chính biến số quyết định, và đó là lý do trang này không đưa ra một trị số nào.

Với thép cốt bê tông thì cách xác định bán kính uốn nằm trong tiêu chuẩn thiết kế kết cấu chứ không phải thông số máy — máy chỉ là công cụ đạt được bán kính đó, xem TCVN uốn thép vs định mức bẻ đai.

Ba nguồn để xác định cho đúng cây phôi đang có

Đọc dấu khi đã uốn vượt giới hạn

Rạn ngang thân ở mặt ngoài chỗ cong, xuất hiện đều trên nhiều chiếc cùng lô, là dấu bán kính đang dùng nhỏ hơn mức lô vật liệu này chịu được. Dấu này khác với nứt do khuyết tật sẵn có trong vật liệu, vì nó lặp lại đều theo vị trí góc uốn chứ không ngẫu nhiên.

Với ống, mặt ngoài cung bị kéo giãn cho vệt nứt mảnh chạy vòng quanh, còn mặt trong bị nén lại cho hiện tượng móp hoặc gấp nếp — hai phía của cùng một nguyên nhân. Cách đọc riêng từng phía ở ống móp, nhăn khi uốn.

Khi thấy dấu này, việc đầu tiên không phải đổi khuôn ngay mà đối chiếu lại ba nguồn ở trên: có đúng bán kính hồ sơ yêu cầu không, khuôn đang lắp có đúng bán kính đó không, và vật liệu lô này có đúng mác đã định không.

Đổi khuôn hay đổi cách uốn

Nếu khuôn đang lắp có bán kính nhỏ hơn yêu cầu thiết kế, việc cần làm là đổi bộ khuôn đúng cỡ chứ không phải cố ép cho ra hình dạng cần. Cố ép chỉ tạo ra sản phẩm mang lỗi ẩn, và lỗi đó nằm bên trong nên không thấy ngay lúc uốn — cách chọn bộ khuôn theo phi thép ở chọn đôi bộ khuôn theo phi thép.

Nếu vật liệu đang dùng không đạt được bán kính yêu cầu dù khuôn đúng, hướng xử lý là đổi mác vật liệu hoặc đổi phương án thiết kế, việc nằm ngoài phạm vi máy và nên trao đổi lại với người thiết kế kết cấu.

Với thép đã mạ kẽm thì lớp mạ có thể nứt ở bán kính lớn hơn bán kính nứt của lõi thép, nên cần kiểm riêng lớp mạ sau khi uốn — xem uốn ống mạ kẽm, lớp mạ nứt bong.

Việc này không thay thế hồ sơ kỹ thuật của công trình

Trang này giải thích nguyên lý và chỉ nơi để tra, không đưa ra bán kính cụ thể cho bất kỳ vật liệu hay cấu kiện nào. Bán kính uốn thật của một công trình cụ thể phải lấy từ hồ sơ thiết kế của chính công trình đó, do người có chuyên môn kết cấu tính.

Với câu hỏi mua bộ khuôn cỡ nào cho một dải sản phẩm quen thuộc, nên đối chiếu thêm với nhu cầu thật của xưởng trước khi quyết — xem chọn máy uốn ống theo sản phẩm.

Sai lầm thường gặp

• Tìm một con số bán kính uốn tối thiểu chung áp dụng cho mọi vật liệu.
• Lấy bán kính của bộ khuôn đang có làm chuẩn, thay vì đối chiếu với hồ sơ thiết kế.
• Cố ép ra hình dạng cần khi khuôn không đủ bán kính, tạo lỗi ẩn bên trong vật liệu.
• Bỏ qua lớp mạ kẽm khi kiểm sau uốn, trong khi lớp mạ có thể nứt ở bán kính khác lõi thép.
• Coi rạn do bán kính nhỏ là khuyết tật vật liệu, không đối chiếu lại ba nguồn xác định.
• Tự quyết đổi bán kính uốn cho một cấu kiện mà không hỏi lại người thiết kế kết cấu.