Tủ điện máy nóng và bụi thép bám vào thiết bị — vòng xoáy hỏng bo mạch điều khiển

Dấu hiệu sớm nào thấy được mà ⛔ không cần mở tủ?

Điểm mạnh của nhóm dấu hiệu này là chúng xuất hiện hàng tuần trước khi có sự cố thật, và ⛔ không đòi hỏi thiết bị đo nào. Ai đứng máy cũng ghi nhận được, miễn là biết chúng có ý nghĩa.

• Quạt tủ kêu khác, quay chậm hoặc đã ngừng hẳn mà ⛔ không ai để ý — đây là dấu hiệu rẻ nhất và cũng bị bỏ qua nhiều nhất.
• Sờ vỏ tủ thấy ấm rõ ở cuối ca, trong khi đầu ca thì mát — nhiệt tích lại nhanh hơn khả năng thoát.
• Máy báo lỗi chập chờn rồi tự hết sau khi nghỉ giải lao — đặc trưng của lỗi do NHIỆT, khác hẳn lỗi cơ khí vốn ⛔ không tự khỏi.
• Nghe tiếng lạch cạch từ khối đóng cắt khi máy vào tải, kiểu hút nhả ⛔ không dứt khoát.
• Ngửi thấy mùi khét nhẹ quanh tủ dù ⛔ không thấy khói — mùi này ⛔ không bao giờ là bình thường.
• Cửa tủ hay bị mở hé và chèn lại "cho mát" — dấu hiệu người vận hành đã cảm nhận vấn đề nhiệt từ lâu.

Vì sao bụi trong xưởng thép khác bụi thông thường?

Bụi từ cắt, mài và bẻ thép là hạt KIM LOẠI. Ba tính chất của nó quyết định toàn bộ phần còn lại của bài này. Thứ nhất, nó dẫn điện — bụi hữu cơ thông thường ⛔ không. Thứ hai, nó bị hút và giữ lại ở nơi có từ trường, mà cuộn hút của khối đóng cắt trong tủ chính là nơi như vậy. Thứ ba, khi trộn với hơi dầu mỡ trong xưởng thì nó bám dính chứ ⛔ không rơi ra khi rung.

Hệ quả: lớp bụi tích trên bề mặt cách điện dần trở thành một đường dẫn yếu giữa hai điểm lẽ ra phải cách ly. Dòng rò qua đường dẫn đó nhỏ nên ⛔ không đủ làm nhảy bảo vệ, nhưng nó phát nhiệt ngay tại chỗ. Nhiệt làm bề mặt cháy sém, và bề mặt cháy sém dẫn điện TỐT HƠN lớp bụi ban đầu — nên dòng rò tăng, nhiệt tăng, vệt cháy dài ra. Vòng này chạy càng lúc càng nhanh, đó là lý do tủ có thể "vẫn ổn" nhiều tháng rồi hỏng hẳn trong vài ngày.

Vì sao nhiệt trong tủ lại tự nuôi chính nó?

Song song với vòng bụi–dòng rò còn một vòng thứ hai, thuần về nhiệt. Mọi tiếp điểm và mối nối trong tủ đều có một điện trở tiếp xúc nhỏ; dòng qua đó sinh nhiệt. Nhiệt làm bề mặt tiếp xúc ô-xy hóa nhanh hơn, mà bề mặt ô-xy hóa thì điện trở tiếp xúc lớn hơn — nên sinh nhiều nhiệt hơn ở cùng một dòng.

Cùng lúc đó, khả năng THOÁT nhiệt lại đang giảm: bụi phủ lên lưới thông gió và lên bề mặt tản nhiệt của thiết bị công suất, quạt tủ yếu dần vì bụi bám cánh. Nhiệt vào nhiều hơn trong khi nhiệt ra ít đi, và chênh lệch đó ⛔ không tăng đều mà tăng nhanh dần. Đây đúng dạng vòng xoáy nhiệt đã mô tả ở dầu thủy lực nóng, máy yếu dần về cuối ca, chỉ khác chỗ nó xảy ra trong tủ điện chứ ⛔ không ở bể dầu.

Mở cửa tủ cho mát là đúng hay sai?

Mở cửa hạ được nhiệt ngay lập tức, nên nó có vẻ hiệu quả. Nhưng vỏ tủ tồn tại chính là để giữ bụi kim loại và hơi ẩm ở ngoài; mở cửa là đổi một vấn đề nhìn thấy được (nóng) lấy một vấn đề ⛔ không nhìn thấy (bụi dẫn điện tích trong tủ). Sau vài tuần, tủ mở cửa thường tệ hơn tủ đóng kín có quạt hoạt động.

Cách xử đúng đi theo thứ tự thoát nhiệt chứ ⛔ không theo cách mở cửa: làm sạch lưới thông gió và bề mặt tản nhiệt, phục hồi quạt tủ và phin lọc gió, dời tủ khỏi nguồn nhiệt và khỏi luồng phoi bắn thẳng vào, giảm tải nếu máy đang bị bắt làm nặng hơn thiết kế. Nếu nhiệt vẫn cao sau bốn việc đó thì vấn đề nằm ở thiết kế thoát nhiệt của tủ, cần người có chuyên môn điện xử — ⛔ đừng vá bằng cách tháo cửa.

Xịt hơi ép để thổi bụi có sạch ⛔ không?

Đây là thao tác phổ biến nhất và cũng gây hại âm thầm nhất. Hơi ép ⛔ không lấy bụi ra khỏi tủ, nó chỉ thổi bụi từ chỗ này sang chỗ khác trong tủ — thường là vào sâu hơn, giữa các khe tản nhiệt và dưới bo mạch, đúng những chỗ khó vệ sinh nhất về sau. Bụi kim loại rời còn có thể rơi vào khe giữa hai cực đang mang điện.

Thêm một vấn đề ít ai để ý: khí nén lấy từ máy nén trong xưởng thường mang theo hơi nước và một ít dầu nếu bình tách chưa được xả. Thổi hỗn hợp đó vào tủ là đưa ẩm và dầu vào cùng với bụi — mà ẩm cộng bụi kim loại chính là công thức của dòng rò nói ở trên.

Đâu là mốc ⛔ không quay lại được?

Xử sớm và xử muộn chênh nhau ở đâu?

Xử sớm là một buổi vệ sinh tủ và thay phin lọc, làm được vào ngày nghỉ, ⛔ không mất ca sản xuất nào. Xử muộn thì phần lớn chi phí ⛔ không nằm ở giá linh kiện mà nằm ở thời gian chờ: bo mạch điều khiển thường phải đặt theo đúng dòng máy, và máy đứng im suốt quãng chờ đó.

Vì vậy hai việc đáng đưa vào lịch cố định là kiểm quạt tủ theo tuần và vệ sinh tủ theo kỳ cùng lúc với các hạng mục khác — gộp vào bảo trì máy bẻ đai theo chu kỳ thay vì làm riêng. Việc kiểm nhanh hằng ca thì thêm một dòng vào checklist kiểm máy trước ca: quạt tủ có quay ⛔ không.

Sai lầm thường gặp

• Tháo hẳn cửa tủ hoặc chèn cửa mở thường xuyên cho mát — đổi một vấn đề nhìn thấy được lấy một vấn đề tích lũy âm thầm, và làm cấp bảo vệ ghi trên tủ mất ý nghĩa.
• Xịt hơi ép vào tủ để vệ sinh — bụi đi sâu hơn chứ ⛔ không ra ngoài, kèm nguy cơ đưa ẩm và dầu từ khí nén vào.
• Bỏ trống vị trí quạt hỏng vì "máy vẫn chạy" — máy chạy được ⛔ không có nghĩa nhiệt độ trong tủ còn nằm trong khoảng thiết kế.
• Coi lỗi chập chờn tự hết là "máy bị nhiễu, kệ nó" — lỗi tự hết sau khi nghỉ là dấu hiệu điển hình của nhiệt, và nó sẽ ⛔ không tự hết nữa ở lần sau.
• Chỉ nghi tủ điện khi máy đã ⛔ không lên nguồn — lúc đó thường đã qua mốc thay bo. Đối chiếu trước theo máy bẻ đai ⛔ không lên nguồn và rơ-le nhiệt nhảy liên tục để phân biệt lỗi nguồn, lỗi tải và lỗi trong tủ.
• Vệ sinh tủ mà ⛔ không cắt nguồn — đây là việc của người có chuyên môn điện, ⛔ không phải thao tác vận hành thông thường.